สายแบตเตอรี่ เลือกแค่ขนาดใหญ่ไว้ก่อน…อาจยังไม่พอ!
การเลือกสายแบตเตอรี่ต้องอ่านเงื่อนไขตารางพิกัดกระแสให้ถูก ปรับลดตามอุณหภูมิ คิดแรงดันตกตามความยาว เลือกฉนวน หางปลา และเบรกเกอร์/ฟิวส์ DC ให้สัมพันธ์กัน สายใหญ่อย่างเดียวไม่ได้รับประกันความปลอดภัย
ในระบบโซลาร์เซลล์ที่มีแบตเตอรี่ สายระหว่างแบตเตอรี่กับอินเวอร์เตอร์เป็นจุดที่มีกระแสสูงที่สุดในระบบ เพราะแรงดันแบตต่ำ (เช่น 48–51.2V) กระแสจึงสูงถึงหลักร้อยแอมป์ หลายคนจึงเลือก "สายใหญ่ไว้ก่อน" ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นที่ดี แต่ยังไม่พอ ถ้าอ่านตารางพิกัดกระแสผิดเงื่อนไข ไม่ได้ปรับลดตามอุณหภูมิ ย้ำหางปลาไม่ดี หรือเบรกเกอร์ไม่สัมพันธ์กับสาย สายก็ยังร้อนหรือเกิดอันตรายได้
บทความนี้อธิบายเงื่อนไขที่ต้องดูประกอบกันเวลาเลือกสายแบตเตอรี่ ตั้งแต่การอ่านตาราง ไปจนถึงการประสานกับอุปกรณ์ป้องกัน
อ่านเงื่อนไขตารางพิกัดกระแสให้ถูก
ตารางพิกัดกระแสของสายแต่ละยี่ห้อมี เงื่อนไขประกอบ ซึ่งสำคัญมาก เพราะตัวเลขกระแสในตารางไม่ควรนำไปตีความว่าเป็นกระแสใช้งานต่อเนื่องทั้งหมด ตัวอย่างข้อความที่พบในตารางของสายบางประเภท
"CURRENT RATING FOR SINGLE CYCLE OPERATION OVER A MAXIMUM PERIOD OF 5 MINUTES" หมายถึง ค่าพิกัดกระแสสำหรับการทำงานเป็นรอบเดียว โดยหนึ่งรอบมีระยะเวลาสูงสุดไม่เกิน 5 นาที
- ค่า 30% / 60% / 100% Duty Cycle คือสัดส่วนเวลาที่มีกระแสไหลภายในรอบสูงสุด 5 นาที
- 60% Duty Cycle เท่ากับมีกระแสไหลประมาณ 3 นาทีในรอบ 5 นาที
- 100% Duty Cycle เท่ากับทำงานเต็ม 5 นาที ภายใต้เงื่อนไขของตาราง ไม่ได้หมายความโดยอัตโนมัติว่าใช้ค่ากระแสนั้นต่อเนื่องได้ตลอด 24 ชั่วโมง
ระบบแบตเตอรี่กับอินเวอร์เตอร์จ่ายกระแสต่อเนื่องหลายชั่วโมง เช่น เปิดแอร์ทั้งคืนจากแบต จึงควรใช้ ค่าพิกัดกระแสต่อเนื่อง (Continuous Rating) ที่ผู้ผลิตสายระบุ ถ้าตารางไม่ได้ระบุชัด ให้สอบถามผู้ผลิตก่อนใช้
ปรับลดพิกัดตามอุณหภูมิ (De-rating Factor)
De-rating Factor คือ ตัวคูณลดพิกัดกระแสเมื่ออุณหภูมิแวดล้อมสูงขึ้น เพราะอุณหภูมิสูงทำให้สายระบายความร้อนได้ยากขึ้น จึงต้องลดกระแสที่อนุญาต ตัวอย่างค่าจากตารางของผู้ผลิตสายรายหนึ่ง (เทียบกับพิกัดที่ 25°C)
- 25°C: 1.00 ใช้พิกัดได้ 100%
- 30°C: 0.96 ใช้ได้ 96%
- 35°C: 0.91 ใช้ได้ 91%
- 40°C: 0.87 ใช้ได้ 87%
- 45°C: 0.82 ใช้ได้ 82%
ตัวอย่าง: ถ้าจากตาราง สายเส้นหนึ่งมีพิกัดตามเงื่อนไขที่เลือก 500 A แต่ติดตั้งในบริเวณที่อุณหภูมิแวดล้อม 40°C ต้องลดพิกัดเหลือ 500 × 0.87 = 435 A ภายใต้เงื่อนไขเดียวกัน
ในไทย ห้องเก็บแบตหรือตู้ใต้หลังคาอาจร้อนเกิน 40°C ได้ง่าย นอกจากนี้ถ้าเดินสายหลายเส้นรวมกัน ร้อยท่อ หรืออยู่ในรางปิด ต้องใช้ตัวคูณลดพิกัดเพิ่มอีกตามที่ผู้ผลิตหรือมาตรฐานกำหนด ค่าพิกัดและตัวคูณต่างกันตามชนิดฉนวน ให้ใช้ตารางของสายที่ใช้จริงเสมอ
คำนวณกระแสใช้งานจริง
เริ่มจากกระแสสูงสุดที่สายต้องรับ ไม่ใช่จากขนาดสายที่อยากใช้
- กระแสโดยประมาณ = กำลังอินเวอร์เตอร์ ÷ (แรงดันแบต × ประสิทธิภาพอินเวอร์เตอร์)
- ใช้ แรงดันแบตช่วงต่ำ (ตอนแบตใกล้หมด) เพราะกระแสจะสูงที่สุด
- เช็กค่า กระแสแบตสูงสุด (Max Battery Current) ในสเปกอินเวอร์เตอร์ ทั้งตอนชาร์จและคายประจุ และกระแสกระชากตอนสตาร์ทมอเตอร์หรือคอมเพรสเซอร์
ถ้าแบตต่อขนานหลายชุด ให้ใช้สายจากแต่ละแบตไปยังจุดรวม (บัสบาร์) ยาวเท่ากัน เพื่อให้แต่ละชุดแบ่งกระแสเท่า ๆ กัน และขนาดสายแต่ละเส้นต้องรองรับกระแสของเส้นนั้น
แรงดันตก: ความยาวสำคัญพอ ๆ กับขนาด
สายที่รับกระแสได้ไม่ร้อน อาจยังมี แรงดันตก (Voltage Drop) มากเกินไป ทำให้อินเวอร์เตอร์เห็นแรงดันต่ำกว่าจริง ตัดการทำงานก่อนเวลา และสูญเสียพลังงานเป็นความร้อน
- แรงดันตก ≈ กระแส × ความต้านทานจำเพาะของทองแดง (ประมาณ 0.0175 Ω·mm²/m) × ความยาวไป-กลับ ÷ พื้นที่หน้าตัดสาย
- ความยาวต้องนับ ทั้งสายบวกและสายลบ รวมกัน
- คู่มือการเดินสายของ Victron แนะนำให้แรงดันตกในสาย DC ไม่เกิน 2.5% (ราว 1.2V ในระบบ 48V) ผู้ออกแบบหลายรายตั้งเป้าต่ำกว่านั้นสำหรับสายแบต
ตัวอย่าง: กระแส 100 A ระยะแบตถึงอินเวอร์เตอร์ 3 เมตร (ไป-กลับ 6 เมตร) ระบบ 51.2V
- สาย 16 ตร.มม.: ตกราว 0.66V (ประมาณ 1.3%)
- สาย 25 ตร.มม.: ตกราว 0.42V (ประมาณ 0.8%)
- สาย 35 ตร.มม.: ตกราว 0.30V (ประมาณ 0.6%)
ตัวเลขนี้คิดเฉพาะแรงดันตก ยังต้องตรวจพิกัดกระแสต่อเนื่องหลังปรับลดตามอุณหภูมิและการติดตั้งด้วย และเลือกค่าที่เข้มกว่าเป็นตัวกำหนดขนาดสาย
ชนิดสาย หางปลา และจุดต่อ
- สายทองแดงฝอยละเอียดแบบอ่อน (Flexible) เหมาะกับสายแบต ดัดโค้งเข้าขั้วได้โดยไม่ดึงขั้ว ฉนวนต้องทนอุณหภูมิและพิกัดแรงดันเหมาะกับระบบ
- หางปลาต้องตรงกับขนาดสาย และรูตรงกับขนาดสลักของขั้ว สายใหญ่เกินขั้วอินเวอร์เตอร์หรือเบรกเกอร์จะต่อเข้าไม่ได้อย่างถูกต้อง การตัดฝอยทองแดงออกบางส่วนเพื่อยัดเข้าขั้วทำให้จุดนั้นกลายเป็นคอขวด
- ย้ำหางปลาด้วยเครื่องมือและหัวย้ำที่ถูกขนาด เช่น คีมย้ำไฮดรอลิก ไม่ใช้ค้อนตอกหรือคีมทั่วไป และขันน็อตด้วยแรงบิดตามค่าที่ผู้ผลิตกำหนด
- จุดต่อที่หลวมหรือย้ำไม่แน่นมีความต้านทานสูง เกิดความร้อนสะสม และอาจเกิดอาร์กจนไหม้ได้ แม้สายจะใหญ่แค่ไหน
ประสานกับเบรกเกอร์และฟิวส์ DC
สายกับอุปกรณ์ป้องกันต้องเลือกคู่กัน
- พิกัดเบรกเกอร์หรือฟิวส์ต้อง ไม่ต่ำกว่ากระแสใช้งาน และ ไม่สูงกว่าพิกัดกระแสของสายหลังปรับลดแล้ว มิฉะนั้นสายอาจร้อนเกินโดยที่อุปกรณ์ยังไม่ตัด
- ต้องเป็นอุปกรณ์สำหรับ ไฟ DC พิกัดแรงดัน DC ไม่ต่ำกว่าแรงดันสูงสุดของแบต และมี พิกัดตัดกระแสลัดวงจร (Breaking Capacity) ไม่ต่ำกว่ากระแสลัดวงจรที่แบตจ่ายได้ ซึ่งแบตลิเธียมจ่ายได้สูงมาก ดูได้จากสเปกแบต
- ติดตั้งอุปกรณ์ป้องกัน ใกล้แบตเตอรี่ให้มากที่สุด เพื่อป้องกันสายทั้งเส้น
- ระบบแบตขนานหลายชุด ควรมีอุปกรณ์ป้องกันของแต่ละชุด และพิจารณาว่ากระแสลัดวงจรรวมจากหลายชุดสูงขึ้นด้วย
ดูเบรกเกอร์ DC ฟิวส์ และอุปกรณ์ที่เกี่ยวข้องได้ที่หมวด อุปกรณ์ป้องกัน และ อุปกรณ์เสริม ส่วนแบตเตอรี่ดูได้ที่หมวด แบตเตอรี่
สรุป
สายแบตเตอรี่ที่ดีไม่ได้วัดจากขนาดอย่างเดียว ต้องอ่านเงื่อนไขตารางพิกัดกระแสให้ถูก (ค่า Single Cycle 5 นาทีไม่ใช่พิกัดต่อเนื่อง) ปรับลดตามอุณหภูมิและการติดตั้ง คำนวณแรงดันตกจากความยาวไป-กลับ ใช้สายอ่อนกับหางปลาที่ตรงขนาดและย้ำอย่างถูกวิธี และเลือกเบรกเกอร์หรือฟิวส์ DC ให้สัมพันธ์กับสาย งาน DC กระแสสูงมีความเสี่ยง ควรให้ช่างหรือวิศวกรไฟฟ้าที่มีความรู้เป็นผู้ออกแบบและติดตั้ง
ต้องการให้ช่วยคำนวณขนาดสายและอุปกรณ์ป้องกันฝั่งแบตเตอรี่ ติดต่อ B2H Solar Energy ทาง LINE @b2hsolar หรือโทร 085-253-8123
