ระบบ AFCI สำคัญอย่างไร และทำงานอย่างไรในระบบโซลาร์เซลล์
AFCI ตรวจจับประกายไฟอาร์กในสาย DC ของระบบโซลาร์เซลล์ แล้วสั่งอินเวอร์เตอร์หยุดทำงานก่อนเกิดไฟไหม้ ทดสอบตามมาตรฐาน UL 1699B และ IEC 63027 เป็นการป้องกันเสริม ไม่ได้แทนเบรกเกอร์ ฟิวส์ SPD หรือกันดูด
ระบบ AFCI (Arc-Fault Circuit Interrupter) คือระบบตรวจจับและป้องกัน ประกายไฟจากอาร์กไฟฟ้า (Electrical Arc) ที่เกิดจากความผิดปกติของสายไฟหรือจุดเชื่อมต่อ ในระบบโซลาร์เซลล์ AFCI ทำงานกับวงจรไฟฟ้ากระแสตรง (DC) ฝั่งแผงเป็นหลัก เมื่อพบอาร์กจะสั่งให้อินเวอร์เตอร์หยุดทำงาน เพื่อลดความเสี่ยงไฟไหม้
ปัจจุบันอินเวอร์เตอร์หลายรุ่นมีฟังก์ชัน AFCI ในตัว จึงเป็นสเปกที่ควรดูเมื่อเลือกอินเวอร์เตอร์ โดยเฉพาะระบบที่ติดบนหลังคาบ้าน บทความนี้อธิบายว่าอาร์กเกิดจากอะไร AFCI ทำงานอย่างไร มาตรฐานที่เกี่ยวข้อง และควรทำอย่างไรเมื่ออินเวอร์เตอร์แจ้งเตือน
AFCI สำคัญอย่างไรในระบบโซลาร์เซลล์
สาย DC จากแผงโซลาร์เซลล์มีแรงดันได้หลายร้อยโวลต์ และ ยังมีแรงดันอยู่ตราบใดที่แผงได้รับแสง ถ้าขั้วต่อหลวม สายชำรุด ฉนวนเสื่อม หรือเข้าหัว MC4 ไม่สมบูรณ์ อาจเกิด อาร์กแบบอนุกรม (Series Arc) คือกระแสกระโดดข้ามช่องว่างเล็ก ๆ ที่จุดต่อ ทำให้เกิดความร้อนสูงเฉพาะจุดจนอาจทำให้วัสดุใกล้เคียงติดไฟได้
ปัญหาคืออาร์กแบบนี้ ไม่ได้ทำให้กระแสสูงเกินพิกัด ฟิวส์หรือเบรกเกอร์ทั่วไปจึงไม่ตัด อีกทั้งไฟ DC ไม่มีจังหวะที่แรงดันผ่านศูนย์เหมือนไฟ AC อาร์กที่เกิดแล้วจึงดับเองได้ยาก AFCI จึงเข้ามาตรวจจับจาก ลักษณะสัญญาณไฟฟ้าที่ผิดปกติ โดยเฉพาะ
นอกจากอาร์กแบบอนุกรม ยังมี อาร์กแบบขนาน (Parallel Arc) ที่เกิดจากฉนวนเสียหายระหว่างสายบวกกับสายลบ หรือระหว่างสายกับโครงที่ต่อลงดิน ข้อกำหนดและมาตรฐานส่วนใหญ่มุ่งที่อาร์กแบบอนุกรม ซึ่งพบบ่อยที่สุดในระบบโซลาร์
AFCI ทำงานอย่างไร
หลักการโดยทั่วไปเป็นลำดับดังนี้
- แผง PV จ่ายไฟผ่านสาย DC เข้าอินเวอร์เตอร์
- ระหว่างที่ระบบทำงาน AFCI ตรวจรูปแบบกระแสและสัญญาณรบกวนความถี่สูงบนวงจร DC อย่างต่อเนื่อง
- ถ้าพบรูปแบบที่เข้าข่ายการเกิดอาร์ก ระบบจะประเมินว่าเป็น Arc Fault จริง หรือเป็นเพียงสัญญาณรบกวนตามปกติ
- เมื่อยืนยันความผิดปกติ ระบบสั่งให้อินเวอร์เตอร์ หยุดการทำงานหรือตัดวงจร ตามการออกแบบของอุปกรณ์ เมื่อไม่มีกระแสไหล อาร์กจะดับ
- แจ้ง Alarm/Fault บนหน้าจอหรือแอป เพื่อให้ผู้ติดตั้งตรวจหาสาเหตุก่อนนำระบบกลับมาใช้งาน
พฤติกรรมหลังตัดต่างกันตามผู้ผลิต บางข้อกำหนด เช่น NEC 690.11 ของสหรัฐฯ กำหนดให้ต้องรีสตาร์ทด้วยมือ บางรุ่นกลับมาทำงานเองหลังผ่านไประยะหนึ่งถ้าไม่พบอาร์กซ้ำ ควรดูคู่มือของรุ่นที่ใช้
ข้อควรรู้คือ อินเวอร์เตอร์ที่หยุดทำงาน ไม่ได้ทำให้สายฝั่งแผงหมดไฟ แผงยังจ่ายแรงดันอยู่เมื่อมีแสง ถ้าต้องการลดแรงดันในสายบนหลังคาด้วย ต้องใช้ระบบ Rapid Shutdown ซึ่งเป็นคนละฟังก์ชันกับ AFCI และใช้เสริมกันได้
ตัวอย่างสาเหตุที่ AFCI อาจตรวจพบ
- ขั้วต่อ MC4 เสียบไม่แน่น เข้าหัวไม่สมบูรณ์ หรือต่อข้ามยี่ห้อกัน
- จุดต่อสาย DC ในตู้ไฟหรือที่ขั้วอินเวอร์เตอร์หลวม
- สาย PV แตก ชำรุด หรือฉนวนเสื่อมจากแดดและความร้อน
- ขั้วต่อเกิดความร้อนสะสม หรือหน้าสัมผัสไม่ดี
- สายถูกกด ทับ บาดกับขอบรางหรือแผ่นหลังคา หรือถูกสัตว์กัดแทะ
- จุดบัดกรีภายในแผงร้าวหรือเป็นสนิม เมื่อแผงเก่าหรือเสียหาย
มาตรฐานที่เกี่ยวข้องกับ AFCI
- UL 1699B มาตรฐานผลิตภัณฑ์ของสหรัฐอเมริกาสำหรับอุปกรณ์ป้องกันอาร์ก DC ในระบบโซลาร์ กำหนดให้ตรวจจับอาร์กตั้งแต่ 300 W ขึ้นไป และตัดวงจรภายในไม่เกิน 2 วินาที
- IEC 63027:2023 (Photovoltaic power systems – DC arc detection and interruption) มาตรฐานสากลที่ IEC ประกาศเมื่อ 3 พฤษภาคม 2023 ครอบคลุมอุปกรณ์ตรวจจับอาร์ก DC และตัดวงจรในระบบโซลาร์ที่มีแรงดัน DC ไม่เกิน 1,500 V พร้อมวิธีทดสอบการตรวจจับอาร์กแบบอนุกรมและเวลาตอบสนองของการตัดวงจร
- NEC มาตรา 690.11 ประมวลข้อบังคับการติดตั้งไฟฟ้าของสหรัฐอเมริกา กำหนดตั้งแต่ฉบับปี 2011 ให้ระบบโซลาร์บนอาคารที่มีแรงดันระบบตั้งแต่ 80 V ขึ้นไป ต้องมีการป้องกันอาร์กแบบอนุกรม
UL 1699B และ IEC 63027 เป็น มาตรฐานผลิตภัณฑ์ ใช้ทดสอบว่าฟังก์ชัน AFCI ทำงานได้จริง ส่วนการบังคับติดตั้งขึ้นกับข้อกำหนดของแต่ละประเทศหรือพื้นที่ สำหรับบ้านในไทย ควรสอบถามข้อกำหนดล่าสุดกับการไฟฟ้าหรือวิศวกรผู้ออกแบบ และเมื่อเลือกอินเวอร์เตอร์ ควรดูว่าระบุว่าผ่านการทดสอบตามมาตรฐานใด ไม่ใช่เพียงเขียนว่า "มี AFCI"
ดูอินเวอร์เตอร์ที่มีฟังก์ชันป้องกันต่าง ๆ ได้ที่หมวด อินเวอร์เตอร์ และอุปกรณ์ลดแรงดันในสายบนหลังคาที่หมวด Optimizer & Rapid Shutdown
AFCI ไม่ได้แทนอุปกรณ์ป้องกันอื่น และไม่ได้แทนงานติดตั้งที่ดี
AFCI ไม่ได้มีหน้าที่แทน เบรกเกอร์ ฟิวส์ อุปกรณ์ป้องกันไฟกระชาก (SPD) หรือระบบป้องกันไฟรั่ว แต่เป็น ระบบป้องกันเพิ่มเติม ที่มุ่งตรวจจับ Arc Fault ซึ่งอาจนำไปสู่เพลิงไหม้ สิ่งที่ลดโอกาสเกิดอาร์กได้มากที่สุดคือคุณภาพงานติดตั้ง
- ใช้ขั้วต่อ MC4 ยี่ห้อและรุ่นเดียวกันทั้งคู่ และย้ำด้วยเครื่องมือที่ถูกต้อง
- ใช้สายไฟสำหรับงานโซลาร์โดยเฉพาะ เดินในท่อหรือรางที่ป้องกันแดดและการเสียดสี
- ขันขั้วต่อในตู้ไฟและอินเวอร์เตอร์ตามแรงบิดที่ผู้ผลิตกำหนด
- ตรวจระบบเป็นระยะ หาร่องรอยไหม้ สีเปลี่ยน หรือกลิ่นไหม้ที่ขั้วต่อ Combiner Box และอินเวอร์เตอร์
เมื่ออินเวอร์เตอร์แจ้งเตือน Arc Fault ต้องทำอย่างไร
- อย่ากดรีเซ็ตซ้ำหลายครั้งโดยไม่หาสาเหตุ เพราะจุดที่เกิดอาร์กอาจยังอยู่
- จดรหัสแจ้งเตือนและเวลาที่เกิด จากหน้าจอหรือแอปของอินเวอร์เตอร์
- ห้ามเปิดตู้ไฟ ถอดขั้วต่อ หรือขึ้นหลังคาเอง เพราะสาย DC ฝั่งแผงมีแรงดันเสมอเมื่อมีแสง และการถอดขั้วต่อขณะมีกระแสอาจทำให้เกิดอาร์กได้เอง
- ติดต่อช่างหรือผู้ติดตั้งที่มีความรู้ด้านระบบ DC ให้ตรวจหาจุดเสียด้วยเครื่องมือวัดที่เหมาะสม
สรุป
AFCI คือระบบตรวจจับประกายไฟอาร์กในวงจร DC ของระบบโซลาร์เซลล์ แล้วสั่งหยุดการทำงานก่อนเกิดไฟไหม้ เหมาะอย่างยิ่งกับระบบบนหลังคาบ้าน มาตรฐานที่ใช้ทดสอบหลักคือ UL 1699B และ IEC 63027 แต่ AFCI เป็นการป้องกันเสริม ไม่ได้แทนเบรกเกอร์ ฟิวส์ SPD หรือระบบกันไฟรั่ว และต้องใช้คู่กับวัสดุและงานติดตั้งที่ได้มาตรฐาน
ต้องการเลือกอินเวอร์เตอร์ที่มี AFCI หรือให้ช่วยตรวจระบบเดิม ติดต่อ B2H Solar Energy ทาง LINE @b2hsolar หรือโทร 085-253-8123
