แผงโซลาร์เซลล์เป็นอันตรายจริงหรือไม่? รังสี สารพิษ แสงสะท้อน และไฟไหม้
แผงโซลาร์เซลล์ที่ติดตั้งถูกต้องไม่ปล่อยรังสีอันตราย ไม่ปล่อยสารพิษระหว่างใช้งาน และสะท้อนแสงเพียงราว 2% ความเสี่ยงจริงอยู่ที่ไฟ DC แรงดันสูงและงานติดตั้งที่ไม่ได้มาตรฐาน ซึ่งป้องกันได้
แผงโซลาร์เซลล์ที่ได้มาตรฐานและติดตั้งถูกต้อง ไม่เป็นอันตรายต่อสุขภาพของคนในบ้าน แผงไม่ปล่อยรังสีอันตราย ไม่ปล่อยสารพิษระหว่างใช้งาน และไม่มีเสียงหรือควัน ความเสี่ยงที่มีอยู่จริงมาจากเรื่องไฟฟ้า คือ ไฟ DC แรงดันสูง และ งานติดตั้งที่ไม่ได้มาตรฐาน ซึ่งป้องกันได้ด้วยอุปกรณ์และช่างที่ถูกต้อง
เมื่อบ้านในประเทศไทยหันมาติดโซลาร์เซลล์มากขึ้น คำถามเรื่องผลต่อสุขภาพและสิ่งแวดล้อมก็มากขึ้นตาม บทความนี้รวบรวมข้อสงสัยที่พบบ่อย พร้อมข้อมูลจากงานศึกษา เช่น รายงาน Health and Safety Impacts of Solar Photovoltaics (ปี 2017) ของ N.C. Clean Energy Technology Center มหาวิทยาลัย North Carolina State และข้อมูลจากห้องปฏิบัติการพลังงานทดแทนแห่งชาติของสหรัฐฯ (NREL)
แผงโซลาร์เซลล์ปล่อยรังสีหรือคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าอันตรายไหม
แผงโซลาร์เซลล์ผลิตไฟ DC ซึ่งแทบไม่สร้างสนามแม่เหล็กไฟฟ้าที่เปลี่ยนแปลง ส่วนที่สร้างสนามแม่เหล็กได้คือ อินเวอร์เตอร์ และสายไฟ AC ซึ่งก็เหมือนเครื่องใช้ไฟฟ้าทั่วไปในบ้าน
- รายงานของ N.C. Clean Energy Technology Center อ้างผลการวัดในโครงการโซลาร์ที่รัฐแมสซาชูเซตส์ พบว่าสนามแม่เหล็กลดลงเหลือ 0.5 มิลลิเกาส์หรือต่ำกว่า ที่ระยะไม่เกินราว 9 ฟุต (ประมาณ 2.7 เมตร) จากอินเวอร์เตอร์ขนาดบ้าน
- ค่านี้ต่ำกว่าค่าเฉลี่ยที่คนทั่วไปในสหรัฐฯ ได้รับในชีวิตประจำวัน (ราว 1 มิลลิเกาส์) และต่ำกว่าขีดจำกัดสำหรับประชาชนทั่วไปของ ICNIRP (2,000 มิลลิเกาส์) อยู่มาก
คำแนะนำง่าย ๆ คือ ติดอินเวอร์เตอร์ในจุดที่เหมาะสม เช่น ผนังโรงรถหรือผนังภายนอก ไม่ติดในห้องนอน ซึ่งเป็นแนวทางที่ดีเรื่องความร้อน เสียงพัดลม และการระบายอากาศอยู่แล้ว
แผงมีสารพิษ ปนเปื้อนน้ำฝนหรือไม่
แผงชนิดผลึกซิลิคอน (Mono และ Poly) ซึ่งใช้ในบ้านเกือบทั้งหมด มีส่วนประกอบหลักเป็น กระจกนิรภัยและกรอบอะลูมิเนียม รวมกันเกิน 80% ของน้ำหนัก ส่วนเซลล์และตัวนำไฟฟ้ามีสัดส่วนเพียงเล็กน้อย
- ตะกั่วในตะกั่วบัดกรีมีปริมาณน้อย รายงานเดียวกันใช้ค่าประมาณที่พบบ่อยที่สุดในเอกสารอ้างอิง คือราว 13 กรัมต่อแผง หรือประมาณ 1/750 ของตะกั่วในแบตเตอรี่รถยนต์ และถูกปิดผนึกอยู่ภายในแผงตลอดอายุใช้งาน
- น้ำฝนที่ไหลผ่านหน้ากระจกจึงไม่ได้สัมผัสสารเหล่านี้ บ้านที่รองน้ำฝนจากหลังคาไว้ใช้ ยังคงต้องดูแลเรื่องฝุ่น ใบไม้ และความสะอาดของรางน้ำตามปกติ
ในขั้นตอนการผลิตแผง มีการใช้สารเคมีบางชนิด เช่น กรดไฮโดรคลอริก กรดไนตริก และไฮโดรเจนฟลูออไรด์ ทำความสะอาดและเตรียมผิวเซลล์ แต่สารเหล่านี้อยู่ในโรงงาน ไม่ได้อยู่ในแผงที่ติดบนหลังคาบ้าน
ขยะแผงโซลาร์เซลล์เมื่อหมดอายุ
แผงโซลาร์เซลล์มีอายุใช้งานราว 25–30 ปี ผู้ผลิตส่วนใหญ่รับประกันประสิทธิภาพระยะยาวในช่วงนี้ เมื่อหมดอายุแผงจะกลายเป็นของเสียที่ต้องจัดการอย่างถูกวิธี
- ในสหภาพยุโรป แผงโซลาร์เซลล์จัดเป็นขยะอิเล็กทรอนิกส์ (e-waste) ตามกฎหมาย WEEE (Directive 2012/19/EU) ผู้ผลิตต้องรับผิดชอบค่าใช้จ่ายในการเก็บรวบรวมและรีไซเคิล
- ส่วนประกอบหลักคือกระจกและอะลูมิเนียมซึ่งรวมกันเกิน 80% ของน้ำหนัก และนำไปรีไซเคิลได้
- เคยมีบทวิเคราะห์ที่อ้างว่าแผงโซลาร์สร้างขยะมากกว่าโรงไฟฟ้านิวเคลียร์หลายร้อยเท่า ข้อเปรียบเทียบลักษณะนี้มักนับเพียงปริมาณ โดยไม่แยกว่าขยะส่วนใหญ่ของแผงคือกระจกและโลหะที่ไม่เป็นพิษและรีไซเคิลได้
สำหรับเจ้าของบ้าน ไม่ควรทุบ เผา หรือทิ้งแผงที่เสียรวมกับขยะทั่วไป ควรแยกเป็นขยะอิเล็กทรอนิกส์ หรือสอบถามผู้จำหน่ายหรือผู้รับรีไซเคิล
แสงสะท้อนจากแผง รบกวนเพื่อนบ้านไหม
แผงโซลาร์เซลล์ออกแบบมาเพื่อ ดูดซับแสง ไม่ใช่สะท้อนแสง ผิวกระจกมีสารเคลือบลดการสะท้อน (Anti-Reflective Coating)
- ข้อมูลที่ NREL รวบรวมไว้ระบุว่าแผงรุ่นใหม่สะท้อนแสงเพียงราว 2% ใกล้เคียงกับผิวน้ำ และน้อยกว่าดินหรือหลังคาไม้
- งานศึกษาสำหรับการติดตั้งใกล้สนามบินระบุว่าแสงสะท้อนจากแผงในมุมที่ใกล้ตั้งฉากกับแผงส่วนใหญ่ต่ำกว่า 3% และไม่เป็นอันตรายต่อการบิน
ในบางมุมช่วงเช้าหรือเย็น อาจมีแสงสะท้อนไปยังหน้าต่างอาคารที่สูงกว่า ถ้ากังวล ผู้ออกแบบสามารถปรับทิศหรือมุมเอียงของแผงได้
แผงทำให้บ้านร้อนขึ้นหรือหลังคารั่วไหม
- ความร้อน: แผงติดตั้งโดยเว้นช่องว่างให้อากาศไหลผ่านใต้แผง และบังแดดไม่ให้ส่องหลังคาส่วนนั้นโดยตรง ตัวแผงจึงไม่ได้เป็นแหล่งความร้อนเพิ่มให้ตัวบ้าน
- หลังคารั่ว: เกิดจากการเจาะยึดที่ไม่ถูกวิธี ไม่ใช่จากตัวแผง ต้องใช้ขาจับที่เหมาะกับชนิดหลังคาและซีลกันน้ำให้ถูกต้อง
- น้ำหนัก: ระบบบนหลังคาต้องให้วิศวกรโยธาตรวจความแข็งแรงของโครงสร้างก่อนติดตั้ง ตามขั้นตอนใน การขออนุญาตติดตั้งโซล่าเซลล์
- พายุและลูกเห็บ: แผงที่ผ่านมาตรฐาน IEC 61215 ผ่านการทดสอบยิงลูกเห็บขนาด 25 มม. ที่ความเร็ว 23 เมตร/วินาที แต่ต้องยึดรางและขาจับให้แน่นเพื่อรับแรงลม
ความเสี่ยงที่มีอยู่จริง: ไฟฟ้าแรงดันสูงและไฟไหม้
ส่วนนี้คือเรื่องที่ต้องให้ความสำคัญ
- ไฟ DC แรงดันสูง: แผงหลายแผงที่ต่ออนุกรมกันมีแรงดันรวมหลายร้อยโวลต์ และผลิตไฟตลอดเวลาที่มีแสง แม้ปิดอินเวอร์เตอร์แล้วสายจากแผงก็ยังมีไฟ ห้ามขึ้นไปจับ ถอด หรือซ่อมสายเอง
- ไฟไหม้: ตัวแผงติดไฟยาก ส่วนที่ติดไฟได้มีเพียงพลาสติกบางชนิด เช่น แผ่นหลังแผง กล่องรวมสาย และฉนวนสายไฟ รายงานของ N.C. Clean Energy Technology Center ระบุว่าความร้อนจากเปลวไฟขนาดเล็กไม่เพียงพอที่จะจุดติดแผง แต่ไฟที่รุนแรงหรือความผิดปกติทางไฟฟ้าทำให้ติดไฟได้
- ต้นเหตุที่พบบ่อย มักเป็นขั้วต่อ MC4 ที่หลวมหรือต่อข้ามยี่ห้อ สายไฟผิดชนิด อุปกรณ์ป้องกันที่ใช้แบบ AC แทน DC และจุดร้อนจากเงาหรือไดโอดบายพาสที่เสีย
วิธีลดความเสี่ยงคือใช้อุปกรณ์ป้องกันฝั่ง DC ที่ถูกต้อง เช่น ฟิวส์ เบรกเกอร์ DC และ SPD ใน Combiner Box ตรวจระบบเป็นระยะ และพิจารณาระบบตรวจจับการอาร์ก (AFCI) หรือ Rapid Shutdown ที่ลดแรงดันบนหลังคาเมื่อเกิดเหตุฉุกเฉิน ดูอุปกรณ์ได้ที่หมวด อุปกรณ์ป้องกัน
สรุป
แผงโซลาร์เซลล์ไม่เป็นอันตรายต่อสุขภาพอย่างที่หลายคนกังวล สนามแม่เหล็กจากอินเวอร์เตอร์ลดลงเหลือใกล้ระดับปกติในระยะไม่กี่เมตร สารในแผงถูกปิดผนึกไว้ และแผงสะท้อนแสงเพียงราว 2% ความเสี่ยงจริงอยู่ที่ไฟ DC แรงดันสูงและงานติดตั้งที่ไม่ได้มาตรฐาน ซึ่งป้องกันได้ด้วยการเลือกอุปกรณ์ที่ถูกต้อง ช่างที่มีความรู้ และการตรวจระบบสม่ำเสมอ
มีข้อสงสัยเรื่องความปลอดภัยของระบบโซลาร์เซลล์ที่บ้าน หรือต้องการให้ตรวจระบบที่ติดตั้งไว้ ติดต่อ B2H Solar Energy ทาง LINE @b2hsolar หรือโทร 085-253-8123

